COVID-19: een kans voor een versnelde energietransitie

21 juni 2020

Stelling door Diederik de Koe

Zolang COVID-19 nog altijd om zich heen grijpt, ligt de eerste prioriteit uiteraard bij de volksgezondheid. Tegelijkertijd moeten we waken voor het risico dat andere belangen zonder kritische overwegingen naar de achtergrond verdwijnen. Dit is een serieus risico voor het eerder behaalde momentum van de energietransitie in relatie tot het behalen van de klimaatdoelen.

Een combinatie van meer hernieuwbare elektriciteit en minder elektriciteit uit kolen lijkt de wereldwijde stijging van CO2 in 2019 een halt toe te roepen, maar de uitdaging om de uitstoot verder terug te dringen blijft van kracht. Hoewel een tijdelijke afname van de CO2 en stikstof uitstoot door deze crisis mogelijk wat extra ruimte geeft, blijft tijd de schaarse factor in de energietransitie.

Ondanks dat de wereld op veel aspecten stil lijkt te staan tikt de tijd door. Op Europees niveau moet er tussen de 200 en 250 miljard Euro per jaar geïnvesteerd worden in de duurzame energieproductie en -infrastructuur om de klimaatdoelen van 2050 te halen. De financiering van deze investeringen komt tot op heden vooral vanuit private investeerders, publieke netwerkbedrijven en de particuliere huishoudens. De overheid dient hierbij te zorgen voor de benodigde financiële prikkels en ondersteuning, en daar zit de pijn vanwege de COVID-19 crisis.

Tot voor kort klotste het geld, over de plinten en wilde zelfs dit voornamelijk neoliberale kabinet het meest groene kabinet ooit worden. Deze omstandigheden zijn uitermate geschikt voor de progressieve agenda behorende bij een adequate energietransitie. Er werd veelvuldig gesproken over het terugdringen van de CO2- en stikstofuitstoot, het verbeteren van de luchtkwaliteit, biodiversiteit en het behouden van het milieu in de meest brede zin, maar dat kost geld. Het is niet voor niets dat de rijkste landen, zoals Noorwegen en Zwitserland het verst zijn in de energietransitie.

De economische gevolgen van de maatregelen die overheden hebben genomen om verdere verspreiding van het virus in te dammen, lijken bijzonder groot. Niemand kan deze gevolgen op dit moment voorzien maar één ding is zeker; de kans dat de economie straks weer verder zal gaan zoals het was, wordt steeds minder realistisch.

Het is dan ook niet ondenkbaar dat de monetaire waarde van duurzame alternatieven zal gaan zakken. Een vroegtijdig voorbeeld hiervan is de prijs van een ton CO2. Deze staat op dit moment lager dan voorheen terwijl een de recente stijging door zou moeten zetten om duurzamere alternatieven op termijn financieel aantrekkelijker te maken dan kolen. Ook op de beurs is de impact reeds zichtbaar wanneer men kijkt naar de koersen van energiebedrijven. Verschillende duurzame energie bedrijven zien hun koers namelijk sneller dalen dan hun fossiele tegenhangers.

Toch klinken er ook geluiden dat de COVID-19 crisis kansen biedt, hierbij wordt gedacht aan het versnellen van tenders voor duurzame projecten, het vergroten van subsidies voor duurzame innovaties en het omscholen van de COVID-19 werklozen naar beroepen die bijdragen aan de energietransitie. De vraag is echter in hoeverre daar budget en prioriteit voor is.

Author profile
Diederik is redacteur van de Rooilijn Stellingredactrie. De stelling snijdt een actueel ruimtelijk thema aan waarop een passende auteur reageert.
Author profile
Derk is directeur van DRIFT en hoogleraar Sociaal-economische transities aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen (Erasmus Universiteit Rotterdam)

Derk Loorbach (loorbach@drift.eur.nl) is director of DRIFT and Professor of Socio-economic Transitions at the Faculty of Social Science, both at Erasmus University Rotterdam. Derk is one of the founders of the transition management approach as new form of governance for sustainable development. He has over one hundred publications in this area and has been involved as an action researcher in numerous transition processes with government, business, civil society and science. He is a frequently invited keynote speaker in and outside Europe.

Derk Loorbach reageert

Er is inmiddels een complete maatschappelijke discussie gaande over de betekenis van de COVID crisis en wat dit voor de toekomst kan betekenen. Ja, de publieke middelen die in economisch herstel gaan zullen ongetwijfeld leiden tot beperkingen voor de investeringen in allerlei nieuw energie- en klimaatbeleid. Andersom zal het effect van de economische crisis ongetwijfeld nog geruime tijd leiden tot minder vliegverkeer en andere positieve effecten voor het klimaat en het lokale milieu. Maar; niemand weet het zeker.

Uit het verleden leren we dat in tijden van crises, waarin maatschappelijke zekerheden plots wegvallen, er van alles mogelijk wordt. Opeens accepteren we maatregelen die we normaal niet eens zouden kunnen bedenken. Of blijken we in staat tot veranderingen die we nooit voor mogelijk hielden. Bekend is de ‘shock doctrine’(Naomi Klein): de crisis gebruiken voor eigen gewin. Politici die hun machtsbasis versterken en burgerrechten en vrijheden inperken. Of bedrijven en investeerders die financieel profiteren van een beurskrach of het publiek geld waarmee ze gered worden.

Anders dan de kosten, maar in de huidige crisis veel relevanter, is wat individuen die maatschappelijke transities naar een duurzame toekomst nastreven doen. Vanuit mijn transitieonderzoek zie ik al twintig jaar op allerlei niveaus onderzoekers, ondernemers, ambtenaren en burgers vanuit idealisme, ondernemerslust of gevoel voor urgentie werken aan duurzame alternatieven. De wijze waarop we economische groei in stand houden met fossiele energie, extractie en lineair gebruik van grondstoffen en tegelijk de negatieve impact afwentelen op mens en natuur is niet houdbaar op de lange termijn. Anders gezegd: het moet een keer fout gaan.

Alhoewel het maar de vraag is of we niet toch weer terugvallen naar oude patronen, is er plotseling een veel breder gehoor voor deze boodschap en groeit de vraag naar alternatieven. Het lijkt wel of de politiek, bestuurders en gevestigde partijen nu pas serieus rekening houden met de kans op transities: dat verandering ons misschien wel overkomt en niet vooruit te schuiven is met duurzaamheidsplannen of het zoveelste klimaatakkoord.

In deze context zien al diegenen die al zo lang bezig zijn met gewenste transities hun kans schoon: er zijn namelijk alternatieven, ideeën, strategieën, oplossingsrichtingen, businessmodellen en netwerken die de weg wijzen. Al die maatschappelijke vernieuwers en koplopers hebben vaak gevochten tegen ‘business as usual’: het is een deel van hun bestaansrecht dat ze alternatief zijn en op eigen energie, overtuiging en investeringen positie hebben bevochten. Maar voor het gros van de mensen, bestuurders en politici in het bijzonder, is de wereld van onzekerheden, ondernemerschap en experimenteren een vreemde met verschillende talen en culturen.

De kans die deze crisis biedt is dat twee werelden elkaar gaan vinden en een brug te slaan. De maatschappelijke pioniers die met coöperatieve energie een nieuwe economie waarin energie, mobiliteit, voedsel en zorg zich ontwikkelen in hun eigen omgeving. En de besluitvormers, investeerders en beleidsmakers die op het niveau van de samenleving voor publieke waarden, solidariteit en brede welvaart moeten zorgen. Er is behoefte aan een nieuwe vorm van samenleven en een overheid die inzet op transities naar een economie met zo min mogelijk negatieve impact op het milieu en zoveel mogelijk maatschappelijke waarde. Dat is ook de politieke opdracht: weg individuele consumptie, op naar maximale vrijheid, gezondheid en geluk.

Author profile
Diederik is redacteur van de Rooilijn Stellingredactrie. De stelling snijdt een actueel ruimtelijk thema aan waarop een passende auteur reageert.
Author profile
Derk is directeur van DRIFT en hoogleraar Sociaal-economische transities aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen (Erasmus Universiteit Rotterdam)

Derk Loorbach (loorbach@drift.eur.nl) is director of DRIFT and Professor of Socio-economic Transitions at the Faculty of Social Science, both at Erasmus University Rotterdam. Derk is one of the founders of the transition management approach as new form of governance for sustainable development. He has over one hundred publications in this area and has been involved as an action researcher in numerous transition processes with government, business, civil society and science. He is a frequently invited keynote speaker in and outside Europe.

Whatsapp

Reageer op deze stelling

0 reacties

Een reactie versturen

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *